Tái chế chất thải và mục tiêu bảo vệ môi trường đất

Tái chế chất thải thay vì chôn lấp hay thải bỏ, đang được nhiều chuyên gia và nhà quản lý nhìn nhận là giải pháp căn cơ nhằm kiểm soát ô nhiễm môi trường đất, đồng thời góp phần thúc đẩy mục tiêu phát triển bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Hiện nay, ô nhiễm môi trường đất đang trở thành một trong những thách thức môi trường nghiêm trọng nhưng chưa được quan tâm tương xứng. Không chỉ làm suy thoái tài nguyên đất, ô nhiễm đất còn tác động dây chuyền đến chất lượng nguồn nước, an ninh lương thực, sức khỏe cộng đồng và khả năng chống chịu của hệ sinh thái trước các tác động của biến đổi khí hậu. Thực trạng này đã được các chuyên gia trao đổi thẳng thắn tại Tọa đàm “Kiểm soát ô nhiễm môi trường đất - Thực trạng và giải pháp”, với sự tham gia của đại diện cơ quan lập pháp, cơ quan quản lý, giới chuyên gia và cộng đồng doanh nghiệp.

Theo các ý kiến tại tọa đàm, ô nhiễm đất ở Việt Nam chủ yếu phát sinh từ hoạt động sản xuất công nghiệp, nông nghiệp thâm canh kéo dài và công tác quản lý chất thải còn nhiều hạn chế. Việc chôn lấp rác thải sinh hoạt, chất thải công nghiệp và phụ phẩm nông nghiệp chưa qua xử lý hoặc xử lý chưa triệt để đã khiến nhiều khu vực đất bị suy thoái, tiềm ẩn nguy cơ phát tán chất ô nhiễm sang nguồn nước và chuỗi thực phẩm. Đáng lưu ý, ô nhiễm đất thường diễn ra âm thầm, khó phát hiện trong ngắn hạn nhưng lại đòi hỏi chi phí phục hồi lớn và thời gian xử lý kéo dài, gây áp lực không nhỏ lên ngân sách và công tác quản lý môi trường.

Trong bối cảnh đó, tái chế chất thải được đánh giá là giải pháp mang tính nền tảng nhằm giảm thiểu ô nhiễm môi trường đất. Cách tiếp cận này chuyển dịch tư duy từ “xử lý chất thải” sang “quản lý tài nguyên”, coi chất thải là đầu vào cho các chu trình sản xuất mới. Khi chất thải được phân loại, thu gom và tái chế đúng quy trình, khối lượng rác phải chôn lấp sẽ giảm đáng kể, qua đó hạn chế trực tiếp nguy cơ ô nhiễm đất và phát thải thứ cấp ra môi trường.

Các chuyên gia cũng nhấn mạnh vai trò của doanh nghiệp trong việc đầu tư công nghệ tái chế, xử lý chất thải theo hướng sản xuất sạch hơn và kinh tế tuần hoàn. Việc tái chế tro xỉ làm vật liệu xây dựng, tái sử dụng bùn thải sau xử lý hay tái chế nhựa, bao bì không chỉ góp phần giảm ô nhiễm đất mà còn giúp tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên, giảm phát thải khí nhà kính và tăng hiệu quả sử dụng tài nguyên – những yếu tố then chốt trong lộ trình ứng phó với biến đổi khí hậu.

Ô nhiễm môi trường đất đang trở thành một trong những thách thức môi trường nghiêm trọng

Song song với công nghệ, khuôn khổ chính sách được xác định là động lực quan trọng thúc đẩy hoạt động tái chế. Nhiều ý kiến tại tọa đàm cho rằng, việc triển khai hiệu quả cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) sẽ góp phần kiểm soát dòng thải ngay từ khâu thiết kế và tiêu dùng sản phẩm. Khi doanh nghiệp tham gia thu hồi, tái chế sản phẩm sau sử dụng, đặc biệt là bao bì và các vật liệu có nguy cơ gây ô nhiễm đất, vòng đời sản phẩm được kéo dài và áp lực lên môi trường đất từng bước được giảm thiểu.

Bên cạnh đó, sự tham gia của cộng đồng và người dân được xem là yếu tố không thể thiếu để tái chế trở thành giải pháp chủ lực. Việc thay đổi thói quen tiêu dùng, thực hiện phân loại rác tại nguồn sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động tái chế, đồng thời hạn chế nguy cơ phát tán các chất ô nhiễm vào đất ngay từ khâu phát sinh chất thải. Đây cũng là nội dung gắn chặt giữa quản lý chất thải, bảo vệ môi trường đất và nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu ở cấp địa phương.

Tọa đàm khẳng định, kiểm soát ô nhiễm môi trường đất là bài toán tổng hợp, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng. Trong đó, tái chế chất thải giữ vai trò trung tâm, vừa góp phần giải quyết vấn đề môi trường trước mắt, vừa tạo nền tảng cho chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và phát triển bền vững trong dài hạn.

Văn phòng Cục